Przeworsk obok fary

Praprababka Marcela Dzieniewicz na portrecie wykonanym w słynnym zakładzie Henryka Probsteina w Jarosławiu. Przedziwny paradoks: spogląda na nas z wielu zdjęć w rodzinnym albumie, a jednocześnie nie zachowały się po niej praktycznie żadne wspomnienia. Pozostał za to grób, położony w starej części łańcuckiego cmentarza, gdzie spoczywa wraz z prapradziadkiem Michałem Wojnarowiczem – mimo, że to dwie różne linie rodziny. Każdego roku latem grób pokrywa pnącze wyrastające z sąsiedniego pomnika. Napis na płycie jest tak zatarty, że poszczególne litery lub cyfry łatwiej wymacać niż przeczytać. 

Grobowiec Michała Wojnarowicza i Marceli Dzieniewicz na cmentarzu komunalnym w Łańcucie.
Zatarty napis na płycie nagrobnej: Marcela ze Świtalskich Dzieniewicz.

Daty – odczytane dosłownie po omacku – zaprowadziły mnie najpierw do kancelarii przy łańcuckiej farze, skąd udało się uzyskać kopię aktu zgonu Marceli. Z aktu można było się dowiedzieć, że Marcela, wdowa po Macieju Dzieniewiczu, zmarła na serce 29 listopada 1934 przeżywszy lat 76. Potwierdzało to, przynajmniej w przybliżeniu, datę urodzenia Marceli odczytaną z nagrobka – 8 stycznia 1859.

Żeby dowiedzieć się czegokolwiek więcej należało jednak szukać w pobliskim Przeworsku, gdzie urodził się pradziadek Stanisław – syn Marceli i Macieja. Jak się okazało, odczytana po omacku data urodzenia była poprawna. 8 stycznia 1859 w Przeworsku przyszła na świat córka Szymona Tadeusza Świtalskiego, tkacza, i Katarzyny Wiśniowskiej. Na imię miała jednak nie Marcela, a Marianna. W księdze honorowej Szkoły Głównej w Przeworsku (w zbiorach Archiwum Państwowego w Przemyślu, udostępniona przez FamilySearch.org), we wpisie za rok 1866, spotykamy także pierwszoklasistkę Marię Świtalską. Nie ma oczywiście stuprocentowej pewności czy to ta sama osoba, ani nawet czy to przyszła praprababka Marcela. Sprawę rozstrzyga zapis z księgi ślubów. 12 września 1882, również w Przeworsku, Marianna Świtalska, córka Szymona, poślubia kuśnierza Macieja Dzieniewicza. Akt ślubu zawiera daty urodzenia obojga młodych (8 stycznia 1859 w przypadku panny młodej), i co jeszcze ciekawsze, jest opatrzony ojcowskim zezwoleniem na zamążpójście małoletniej córki, liczącej wówczas prawie 24 lata. Zatem – Marianna vel Marcela.

Przez następne lata spotykamy Mariannę vel Marcelę w metrykach urodzenia (bądź też, niestety, zgonów) kolejnych dzieci. Spośród ośmiorga potomstwa Marceli i Macieja własnych dzieci dochowała się tylko czwórka: Władysław, Maria, Stanisław i Karol. Pozostała czwórka (Jan, Józefa, Stefan i Józefa Franciszka) zmarła w dzieciństwie lub wczesnej młodości.

Kolejne zdarzenie z życia Marceli również dokumentują księgi z przeworskiej fary. W kwietniu 1901 zostaje wdową. Dalsze losy Marianny vel Marceli poznajemy z korespondencji pomiędzy jej dziećmi. Niektóre z kartek pocztowych – ewentualne listy niestety nie zachowały się – są jednocześnie rodzinnymi zdjęciami. Możemy dzięki temu zobaczyć Marcelę w otoczeniu wnuków. Dowiadujemy się też, że Marcela przynajmniej raz odwiedziła swoją córkę w morawskim Brnie.

Zdjęcie rodziny Pilków wykonanie w Brnie na Morawach. Praprababka Marcela siedzi druga od prawej.

Lata I wojny światowej Marcela spędza w Przeworsku. Dowiadujemy się tego z jedynego w swoim rodzaju przekazu – z kartek pocztowych, które jej trzej dorośli synowie wysyłali z frontu. Jedyna zachowana kartka od najstarszego syna, Władysława, jest wysłana z Linzu w Austrii. Kartki od pradziadka Stanisława i najmłodszego syna, Karola, są w większości wysłane z Węgier lub z frontu włoskiego. Wzrok przykuwa wspólna cecha wszystkich kartek – adres. Wszystkie są adresowane „Przeworsk obok fary”, z dopiskiem „Galicya”. Z służbą wojskową pradziadka wiąże się jedyne wspomnienie o Marceli zachowane wśród żyjących krewnych. Historia mówi o tym, że praprababka nie poznała własnego syna Stanisława, kiedy ten wrócił z frontu do domu.

Kartka z frontu do matki, wysłana przez Karola Dzieniewicza.
Kartka wysłana z frontu I wojny światowej przez Władysława Dzieniewicza.
Kartka do Marceli wysłana przez pradziadka Stanisława Dzieniewicza.

Życie Marceli najwyraźniej nie było usłane różami. Około 1920 umiera Maria, jedyna córka, która dożyła dorosłości i własnych dzieci. Na pięknie zachowanym zdjęciu (zapewne wykonanym w Przeworsku) widzimy Marcelę, już z posiwiałymi włosami i twarzą pokrytą zmarszczkami, w towarzystwie owdowiałego zięcia, Michała Pilka, i wnuków.

Zdjęcie rodziny Pilków, prawdopodobnie z początku lat 20. XX w. Marcela Dzieniewicz siedzi po lewej.

Marcelę spotykamy w Przeworsku jeszcze raz, w imiennym spisie ludności z roku 1921 (występuje także we wcześniejszych spisach, z lat 1900 i 1910, przechowywanych w Muzeum w Przeworsku). Mieszka wówczas samotnie, i – według adnotacji w arkuszu spisowym – utrzymuje się z „zajęć domowych”.

Zdjęcie rodzinne, przypuszczalnie około 1930. Praprababka Marcela stoi trzecia od prawej.

Poza kilkoma zdjęciami, zapewne z okresu po 1921, sądząc po obecności wnuków, niewiele więcej można powiedzieć o ostatnim okresie życia praprababci Marceli. Jedno co wiadomo na pewno to to, że po długich latach spędzonych w Przeworsku „obok fary”, u kresu życia Marcela wyjechała do Łańcuta. Tam, w towarzystwie rodziny syna, spędziła swoje ostatnie dni. Ale o tym była już mowa na początku.

Przy odrobinie szczęścia z rozproszonych i na pozór nic nieznaczących śladów można odtworzyć przynajmniej szkic życiorysu kogoś z odległej przeszłości. W różnych archiwach czekają zapewne kolejne dokumenty, które – być może – z czasem uszczegółowią ten szkic.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Create your website with WordPress.com
Rozpocznij
%d blogerów lubi to:
close-alt close collapse comment ellipsis expand gallery heart lock menu next pinned previous reply search share star